Document description
- Liber medicinalis
Philaretus | Lanfrancus de Mediolano
RKP-0048.012; Moravská zemská knihovna v Brně; Brno; ČeskoAdd to Selection | Facsimile | Document description
Publication Statement
History of revisions to the document
Change: Přemysl Bar(2009-02-19)
Change: Přemysl Bar(2010-11-01)
Last Manuscriptorium process date: 23.1.2012
Basic information
Country: Česko
Settlement: Brno
Repository: Moravská zemská knihovna v Brně
Idno: RKP-0048.012
Alternative Identifier: Rkp 46 (Signatura podle Vladislava Dokoupila)
Title: Liber medicinalis
Date of Origin: Přelom 15. a 16. stoletíNot after: 1510; Not before: 1490
Place of Origin: Česko
Contents
Summary
Latinská lékařská kniha z 15. století. Obsahuje české glosy a přípisky
Text Language: Latinsky a česky
Content Item No. 1
Title: De curatione febris
Incipit: ///febriliter incipit calescere et humore
Explicit: Cogita ergo diligenter illud et vide hoc uberius quam scribi possit etc.
Mezi f. 2v-3r chybí jeden list (A 8)
Content Item No. 2
Title: Tractatus Primarum Qualitatum
Incipit: Cum complectionum vero fere omnium significaciones a qualitatum efectibus sua videantur accomodare principia
Explicit: et tunc humiditas caloris fomentum efficitur. Amen.
Content Item No. 3
Incipit: Nunc incipiam rememorari de diebus criticis. Dico ergo quod crisis est motus fortis virtutum corporis
Explicit: et possit ad suffocacionem et sincopim vel ad mortem mihi devenire.
Content Item No. 4
Incipit: Item Avenzoar inmediate ante principium istius tractatus sicut in fine dicit et est possibile quod colera
Explicit: consumet ipsam malam materiam et expellte etc.
Content Item No. 5
Incipit: Signa perfecte purgacionis sunt sitis super calefacere
Explicit: postea detur sirupus rosis et dyacodion.
Content Item No. 6
Incipit: Ingrediatur in balneum aque dulcis. Aliquibus diebus antequam servatur
Explicit: vel duos dies ad minus etc.
Content Item No. 7
Incipit: Canones servandi in assumpcione potuum digestinerum. Primus Sirupus cum aquis suis commixtus detur calidus
Explicit: in disposicionibus tribuuntur eorum.
Content Item No. 8
Locus: 16v
Incipit: Canones servandi in assumcione confortatinorum et aliqualiter digestinorum qui sunt
Explicit: et sic hinc alios canones narcoticis convenientes ?.
Content Item No. 9
Incipit: Canones narcoticorum narcotica debent amini secari ? vel cetera nisi omnia alia non contuleriter
Explicit: in quibus ambigitur custodire debeamus.
Content Item No. 10
Rubric: Clisteria
Incipit: Canones in usu clisteriorum. Clisteria lavativa et mollitiva conveniant
Explicit: Clisteria forcia non fiant in etate vel hyeme.
Content Item No. 11
Locus: 18r
Incipit: Canones caputpurgorum et iniectionum aurium. Caputpurgia et iniectiones aurium et evaporaciones humide debent esse tepide
Explicit: caputpurgium modis iam dictis ut patet. Masticritoria Stermitatoria Cum caputpurgiis habent similes regulas
Content Item No. 12
Incipit: Lotura capitis et extremitatum ... M?argarismita ... Balnea ... Suffumigia ... Balnea vero mineralia ... Inunctiones ... Epithimata ... Fomentationes
Explicit: et cor reiterentur dici hora in horam.
Content Item No. 13
Author: Philaretus
Title: Tractatus de pulsis
Incipit: Pulsus est mocio cordis et arteriarum, quod secundum dystolem et sistolem sit
Explicit: ad malum et signifat mortem.
Bibliographic Citation
Author: Thorndike, L.
-Author: Kibre, P.
Title: A Catalogue of Incipits of Mediaeval Scientific Writings in Latin
. Cambridge - Massachusetts 1963, col. 1150.Content Item No. 14
Incipit: Signa bona et mala infirmorum Exrichardo pronosticorum. Signa bona sunt fortitudo virtutis patientis
Explicit: precipue cum denigracione lingwe mortale est signum.
Content Item No. 15
Title: De hestri
Incipit: Aloe est ex sublimacionibus et melioribus medicinis
Explicit: et vestit ossa nuda et est ei proprietas in hoc Et narrant hebengezar, quod si ex eo et medio ///
Text měl patrně pokračování, neboť pod textem dole je poznámka: verte folium apud tale signum. Pokračování se ale zřejmě nedochovalo.
Content Item No. 16
Locus: 29v
Title: Cisioianus
Content Item No. 17
Text Language: Česky
Title: O moči
Incipit: Kdožby miel nebo chtiel niekoho lécžitj, znati ma, yakú a nebo kterúby nemocz ten cžlowěk miel. To pak poznati ma moczy geho wody
Explicit: gestli wody drahnie a wni rozlicžne barwy wssecken žiwot przemozen nemoczy.
České texty připojené v 16. století za původní poškozené listy.
Content Item No. 18
Locus: 32r
Text Language: Česky
Rubric: Cžasu morniho
Incipit: Znameni nakaženj przi niekderych seznawagi se po tomto: ze wnitrz zymnicze zhauczy a Paliwa
Explicit: A neygistessi toto znamenj, když o zymniczy Pryskyrz anebo hliza se vkaže.
České texty připojené v 16. století za původní poškozené listy. Na zadní straně folia 32v přípisek: Znamo Cžinime Timto Lystem
Content Item No. 19
Title: De medicinis
Rubric: De repercussinis
Incipit: Scias quod quocienscumque intendatus repercutere bonum est in principio corpus euacuare
Explicit: sine qua proficitur nullusque langwor expellitur qui sit benedictus in secula seculorum. Amen.
Na f. 33r dole červeně: Hoc capitulum sumpsi ex antidoto lanfranci et est ibi primum capitulum.
Content Item No. 20
Title: Cirurgia parva
Author: Lanfrancus de Mediolano
Incipit: Capitulum primum de intencione cirurgici. Capitulum secundum de impedimentis consolidacionis wulnerum ... f. 46r Capitulum vicesimum octavum de obtalmia et eius cura. Capitulum primum de intencione cirurgici et impedimentis complectionis. Attende quod in omni opere medicus debet supponere
Explicit: ubi in huius libelli in fine locis pluribus sunt premisse et sunt materie pauce que per me infinitis vicibus? sunt probate.
Dílo je bez úvodu, který začínal Intendens venerabilis amice Bernarde componere ...
Bibliographic Citation
Author: Thorndike, L.
-Author: Kibre, P.
Title: A Catalogue of Incipits of Mediaeval Scientific Writings in Latin
. Cambridge - Massachusetts 1963, col. 160 et 757.Content Item No. 21
Rubric: De apostematibus
Incipit: Apostema secundum Galenum est tumor preter naturam
Explicit: supra in cura carbunculi dictum est.
Content Item No. 22
Rubric: Cura combustionis ignis quam ponit Avicenne
Incipit: Cura combustionis ignis consistit in duobus scilicet in prohibicione
Explicit: sive in pede sive in pectore.
Content Item No. 23
Rubric: De vulceribus tractatus
Incipit: Ulcera generantur a solucionis continuitatis in carne et a pustulis corruptis et ab aparatibus
Explicit: cere et olei mertini quod sufficit. Hec Lanfrancus.
Content Item No. 24
Incipit: Necesse est ut cirurgicus sciat censum et disposicionem spasmi et quid sit spasma
Explicit: in curando prebeant. Hec Lamfrancus et non plus. hec sunt tractatus lamfranci de vulneribus.
Závěrečná věta se vztahuje na všechny předchozí.
Content Item No. 25
Title: De crinibus
Incipit: Crines sunt in capite ne frigus et calor per os cutis subite submiteret
Explicit: supra caput sine vulnere et sic curatus fuerit. Hec Lamfrancus.
Content Item No. 26
Incipit: Dico ergo quod in capite - přeškrtnuto cute capitis diversa fiunt apostemata
Explicit: nec cibum summat per quem nauscam paciatur etc.
Na f. 83r: In curis illorum precedo secundum Rasis doctrinam, in qua longo tempore studii ...
Content Item No. 27
Title: De auribus
Incipit: Foramina aurium fuerint in osse petroso tortuoso
Explicit: et usui reserva de hoc aceto ... sollent in aures. Hec ille lamfrancus.
Content Item No. 28
Title: De naso
Incipit: Iam diximus in parte anteriori cerebri
Explicit: adhibe sicut in cura cancri recolius ? ostendisse etc.
Content Item No. 29
Title: De ore
Incipit: Membra ista que sunt in ore sunt gula lingwa
Explicit: fiat pulvis cum quo fricentur gingive.
Content Item No. 30
Title: De mamillis
Incipit: DEus excelsus et misericors creavit in muliere mamillas
Explicit: ut egrotans vitam habeat longiorem Et michi ///
Zde je v rukopisu mezera, chybí 11 následujících listů (D 8 až D 18).
Content Item No. 31
Locus: f. 93r-101r (93r - 101r)
Title: De hydropisis
Incipit: Capitulum de Ydropisi vel de aqua tumente ventris vel de humore aquoso tumente
Explicit: plus de vento quem de aqua generatur ut est superius explicatum.
Content Item No. 32
Locus: f. 101r-105v (101r - 105v)
Title: De herniis
Incipit: Capitulum de eminencia et crepatura et pone de eminencia inguinis tantum vel inguinis et osei
Explicit: Super cura hernie varicose et carnose remitto te ad cyrurgicos expertos et approbatos.
Content Item No. 33
Locus: f. 105v-114v (105v - 114v)
Incipit: Capitulum de podagra et sciatica exposicione ... de passione pedum ... iste passiones describuntur principali nomine
Explicit: cum isto unguento, et terminetur cura arthetice.
Content Item No. 34
Locus: f. 114v-116r (114v - 116r)
Incipit: Capitulum de gibbositate in spondilibus et cura eius. Et sciendum quod spondiles colli sunt VII et spondiles dorsi XII
Explicit: et Ysopo Ista tibi sufficiant.
Content Item No. 35
Locus: f. 116r-116v (116r - 116v)
Incipit: Capitulum de varicibus. Varices sunt vere grosse multum dilatate
Explicit: in Octobre et terminetur cura.
Content Item No. 36
Locus: f. 116v-118v (116v - 118v)
Incipit: Capitulum de Eelefancia. Id est de tumore manuum vel pedum. Nam talis passio fuit descripta a similutidine elephantis
Explicit: applicando remedia supradicta. Et ista tibi sufficiat in cura elephantie incipientis et mansine plura remedia possem tibi ponere promisi tibi tamen in principio clarificatorii dare pauca remedia electa et secura et sit promissa tibi cum laude dei, qui virtutem michi largiri dignatus est hoc opusculum dictum clarificatorium complevi sit ipse benedictus in eternum et ultra Amen.
Zdá se, že to ale není Johannes de Tornamira: Clarifcatorum ... který začíná: Deus me parvulorum ab errore eximat ...
Bibliographic Citation
Author: Thorndike, L
. -Author: Kibre, P.
Title: A Catalogue of Incipits of Mediaeval Scientific Writings in Latin
. Cambridge - Massachusetts 1963, col. 409 et 489.Content Item No. 37
Locus: f. 118v-119v (118v - 119v)
Title: De excisione lapidis ...
Incipit: Lapis cum fereo vel incisione curatur quando alia medicina
Explicit: sim rogatus multum ab amicis pacientis.
Rukou 16. století latinské poznámky na okraji textu.
Content Item No. 38
Locus: f. 119v-120v (119v - 120v)
Title: De curatione hytropii chirurgice
Incipit: Ydropisis cum ferro curatur alchites et tympanites
Explicit: et consolidetur, ut dictum est de incisione lapidei et hernia.
Rukou 16. století latinské poznámky na okraji textu.
Content Item No. 39
Locus: 121r
Prázdné s přípiskem ze 16. století: Salva me salutaris hostia, quae sub speciebus panis verum Deum sustentas o Jesu mi dulcissime. Salve sacratissimum sacramentum ... admirabilis inefabileque mysterium.
Content Item No. 40
Locus: f. 121v-192v (121v - 192v)
Title: Tesaurus pauperum
Rubric: Incipit Summa medicinalium, que thesaurus pauperum nuncupatur magistri Petri Yspani et est Johanni Theodosie
Incipit: In nomine sancte et individue trinitatis, que omnia creavit que deus non sunt, et que singula dotavit ... f. 122r Contra casum capillorum. Si capilli cadant fac lexinium de cinere pulveris columbini fini et lava caput
Explicit: De pestilencia hominum removenda ... attrahit humores venenosos et sic liberabitur a pestilencia. P.lu.
Text Language: Česky a německy
Na f. 136r dole český přípisek (recept) rukou 16. století: Ztlucz matu wydaw z ni wodicžku, Pausstieg do ucha, kterym neslyssiss w tychž ... ztlucz wydaw z nich ten tuk skrze raussku, puasstieg pomalu do ucha. Další na f. 137v, 166v a 169v. Později připsány německé marginálie (přehledy všech kapitol). Místy týž písař přepsal některá špatně čitelná místa.
Content Item No. 41
Locus: f. 193r-204r (193r - 204r)
Rubric: Incipit Tortula spr. Trotula maior de secretis mulierum
Incipit: Cum auctor universitatis deus in prima mundi constitucione rerum singulas ... Quare mulieres sint menstruate et non viri
Explicit: De mitigantibus dolorem post partum ... et extendatur super pannum et applicetur ventri.
Bibliographic Citation
Author: Thorndike, L.
-Author: Kibre, P.
Title: A Catalogue of Incipits of Mediaeval Scientific Writings in Latin
. Cambridge - Massachusetts 1963, col. 284.Content Item No. 42
Locus: f. 204v-213v (204v - 213v)
Rubric: Incipit Torcula spr. Trotula minor de secretis mulierum
Incipit: Ut vobis de curatione mulierum compendiosa fiat tradicio
Explicit: Utrum puer stercoriset in utero ... prima opinio est experiencior et artificior etc.
Pod textem dole přípisek rukou 16. století: nimis multis et crebris utaris abbreviationibus mi bone vir; ita ut scripta tua perlegi non possunt ?
Bibliographic Citation
Author: Thorndike, L.
-Author: Kibre, P.
Title: A Catalogue of Incipits of Mediaeval Scientific Writings in Latin
. Cambridge - Massachusetts 1963, col. 1612: Ut a nobis de curatione mulierum ...Content Item No. 43
Locus: f. 214r-222v (214r - 222v)
Incipit: /// et humiditates consumendas ... et in collis Almanie aut citwar aut cum gariosis laboratum vinum. De potacione. Non statim potabitis sobrie, sed prius purgabitis vos per sputum streticam
Explicit: si percussus fuit hora tollit brutum animal.
Chybí začátek. Na f. 222v poslední recept je přeškrtnut a na okraji přípisek pozdější rukou: a Deo non est hoc remedium, sed ... diaboli delirium. V textu několik českých výrazů: na f. 214vkmin, chržen, na f. 215vpruscworcz, na na f. 216rEt spica swate maržie magdaleny korženie slowe, rovněž německé výrazy na f. 216rut wolgemut, aut calamentum daz ist steyn mincz.
Content Item No. 44
Locus: 222v
Rubric: Cura morsus canis rabidi
Incipit: In principio igitur si nil obstat etsi nil sanguinis extrahatur wlna aperta teneantur
Explicit: Et baccalis lauri terre sigillate annum ? 3. x. tempera cum oleo.
Content Item No. 45
Locus: f. 223r-224v (223r - 224v)
Rubric: De noticia leprosorum
Incipit: leprosos cognoscius per maculas que in principio quando apparent sunt similes in petigini flave
Explicit: ut dicit Averrois ... colliget , quod meliores pisces sunt qui stant in locis petrosis et aquis currentibus.
Content Item No. 46
Locus: f. 225r-235v (225r - 235v)
Incipit: Cogitanti michi de Simplincium medicinarum virtutibus earum que id operantur nomina in verbum colligere visum est utile, qui a medico medicina ... id de quo dubitatur facilius manibus perlegencium occurrat etc. Registrum De perfecte temperatis
Explicit: ideoque pinguescendo est clare cutis redderunt homines. Explicit libellus desimplicibus medicinis a magistro Johanne de Sancto Paulo editus.
Content Item No. 47
Locus: f. 236r-238v (236r - 238v)
Rubric: Consilium famosissimi arcium et medicine doctores magistri Baverii contra fluxum menstruorum Sororis domini .C. Schall de Neunburga etc.
Incipit: Ista domina patitur superfluum fluxum menstruorum rubeorum ad quem consecuta est universalis corporis
Explicit: quam medicinam vel elementam superium descriptum.
Content Item No. 48
Locus: f. 238v-239v (238v - 239v)
Incipit: Et si multa dicenda forent super disposicione venerabilis viri domini Nicolai Kreul? Wratislauie Canonici
Explicit: Studeat gaudio et leticie fugiendo tristiciam mentis ymmo de se bene speret et confidat stet iocundus quantum possibile est
Content Item No. 49
Locus: f. 239v-240v (239v - 240v)
Incipit: De regimine medicinali. Regimine autem medicinale erit istud videlicet ? ut tempore veris faciat purgacionem cum sero caprino et succo
Explicit: et rigente modis et ordine supersunt preter eundem posse satis comode a detrimenti lapsu preservari.
Content Item No. 50
Locus: f. 240v-246v (240v - 246v)
Incipit: Consilium famosissimi medici et philosophi domini magistri Baverii de Bonetis precepteris mei singularissimi pro magistro domino domino Tadeo de Manfredis. Dispositio magistri et potentissimi domini mei domini Thadei et auditus corruptio
Explicit: ad medicinas in hac ultimo capitulo descriptas etc.
Content Item No. 51
Locus: f. 246v-248v (246v - 248v)
Incipit: Requisitus ut breviter dicam in casu tumoris tibie cuius inicium fuit
Explicit: Et sic istis suffragis liberabitur si deo placuerit cuius gratiam inploremus ad eius laudem Amen.
Content Item No. 52
Locus: 248v
Incipit: Consilium philosophi et medici Famosissimi domini magistri Petri de Sacco Veronense pro nobili viro domino Johanne de Lanceus de Fano. Consilium magistri Baverii de Calculo. Spectabilis domina Katherina habitudinis mediocris compositionis bone etatis
Explicit: et sensibilter ledatur operaciones debitas vel solitas membro///
Chybí pokračování.
Physical Description
Kniha - rukopis
Object Description
Support Description
Support
Extent
Foliation
Původní čislování listů pozdější rukou po 30 listech: A1-A30, B1-B30 až K10. Podle tohoto číslování chybí na začátku 5 listů: A1-A5, dále A8, B6, D8-18, E18-E24, I2-I5.
Chyby v původní foliaci. Vypuštěno číslo E19, H8-H10. H20 (f. 202r) původně H18, ale přeškrtnuto a opraveno.
Chyby ve foliaci: 117 bis.
Collation
Mezi f. 120v-121r chybí asi šest listů. Mezi f. 213v-214r chybí čtyři listy.
Layout Description
Prázdná folia: 31v a 32v
Hand Description
Note
Mnoho písařských rukou. Téměř celý rukopis je psán zběžnou bastardou. Jen na f. na f.
30r-na f.
32včeská novogotická kurzíva a na f. na f.
118v-na f.
120vmarginální poznámky humanistickou kurzívou
Decoration Description
Na f. 33r zlatá iniciálka S s rostlinou rozvilinou.
Četné rubriky červeně
Binding Description
Moderní kožená převazba
History
Provenance
(razítko) Jez. Jihlava
(razítko) IGLAUER GYMNASIUM
Provenance
(razítko) ZEMSKÁ A UNIVERSITNÍ KNIHOVNA V BRNĚ
Acquisition
Moravská zemská knihovna získala rukopis v r. 1920 (ke zpracování došlo až v prosinci 1924) s celou knihovnou jihlavského německého gymnázia, původně jezuitského
Additional
Administrative Information
Record History
Source
Popis vytvořen 2007
24.9.2007Moravská zemská knihovna v BrněPřemysl BarPoslední editace: 19.2.2009